ỐNG VINH-VÚT – NHẠC CỤ ĐỘC ĐÁO CỦA NGƯỜI HRÊ
Trong kho tàng văn hóa truyền thống của đồng bào Hrê ở vùng cao Quảng Ngãi, mỗi loại nhạc cụ đều mang những nét độc đáo riêng. Trong đó, ống vinh-vút là nhạc cụ đặc trưng, gắn với đời sống văn hóa tinh thần của phụ nữ Hrê. Chỉ từ những ống lồ ô mộc mạc, bằng cách diễn tấu khéo léo và sự phối hợp nhịp nhàng, người chơi có thể tạo nên những âm thanh trầm bổng, vang vọng.
Ống vinh-vút của người Hrê ở các xã vùng cao Quảng Ngãi được làm từ cây lồ ô, gồm hai ống có độ dài khác nhau. Một ống dài khoảng 1,2 mét, ống còn lại dài khoảng 1 mét. Người Hrê chọn lồ ô bởi loại cây này có đốt dài, thành ống mỏng, khi vỗ tạo ra âm thanh to, vang. Từ vật liệu gần gũi với núi rừng, qua đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ, những ống lồ ô tưởng chừng đơn sơ lại trở thành nhạc cụ mang âm sắc riêng của dân tộc Hrê.

Các cô gái người Hrê ở thôn Long Mai cùng nhau vỗ ống vinh-vút
Để tạo nên một bản nhạc vinh-vút, thường cần từ 3 đến 4 người cùng tham gia. Trong đó, một hoặc hai người giữ ống, một người vỗ và một người thực hiện động tác chặn, nhả hơi. Người vỗ và người chặn hơi phải phối hợp nhịp nhàng, ăn ý để tạo nên những tiết tấu và âm thanh trầm bổng. Người Hrê có nhiều điệu vỗ ống vinh-vút như “vái-mang”, “pý-mang”, “ching-htùm”… Mỗi điệu có nét riêng, đòi hỏi người diễn tấu phải nắm vững kỹ thuật và có kinh nghiệm.
Tại thôn Long Mai, xã Sơn Mai, bà Đinh Thị Y là một trong số ít người còn biết cách chế tác và sử dụng loại nhạc cụ truyền thống này. Theo nghệ nhân Đinh Thị Y, trước đây, ống vinh-vút được bà con yêu thích và thường sử dụng trong các dịp lễ hội, cưới hỏi, cúng bái, nhất là vào dịp Tết. Tiếng vinh-vút không chỉ tạo không khí vui tươi trong những ngày hội mà còn là một phần trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi mọi người cùng gặp gỡ, giao lưu và gìn giữ những phong tục truyền thống.
Thế nhưng, theo thời gian, âm thanh trầm bổng của ống vinh-vút ngày càng thưa vắng. Số người biết chế tác, biết chơi loại nhạc cụ này không còn nhiều. Trước thực tế đó, xã Sơn Mai đã có những nỗ lực nhằm khơi dậy và bảo tồn các loại nhạc cụ truyền thống của đồng bào Hrê. Công tác tuyên truyền, vận động người dân gìn giữ bản sắc văn hóa được chú trọng; các nghệ nhân được khuyến khích tìm tòi, phục chế và tiếp tục sử dụng những nhạc cụ có nguy cơ mai một, trong đó có ống vinh-vút. Các hoạt động giao lưu văn hóa, văn nghệ cũng góp phần tạo cơ hội để người dân thực hành, giới thiệu và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc mình.
Không riêng ống vinh-vút, nhiều loại hình văn hóa dân gian của đồng bào Hrê cũng đang đứng trước nguy cơ mai một. Nếu thiếu sự quan tâm, gìn giữ và trao truyền thường xuyên, những giá trị từng gắn bó với đời sống cộng đồng có thể dần bị lãng quên.
Giữ gìn văn hóa truyền thống vì thế không chỉ là trách nhiệm của các cấp, các ngành, mà còn cần sự chung tay của chính cộng đồng, nhất là những nghệ nhân và thế hệ trẻ. Để rồi, từ những ống lồ ô mộc mạc, tiếng vinh-vút vẫn tiếp tục ngân lên trong những ngày hội, những buổi sinh hoạt văn hóa, góp phần gìn giữ bản sắc và nối dài mạch nguồn văn hóa của người Hrê trên vùng cao Quảng Ngãi.

